Otyłość a płodność - u kobiet i u mężczyzn
Nadmierna masa ciała obniża płodność u obu płci: u kobiet uderza głównie w owulację, u mężczyzn w testosteron i jakość nasienia. Wytyczne NICE zalecają rozmowę o redukcji masy ciała jeszcze przed staraniem, przy BMI 30 i więcej u obojga partnerów. Poniżej: mechanizmy, co mówią wytyczne i od czego zacząć, jeśli planujecie ciążę.
W skrócie
- Tkanka tłuszczowa to aktywny narząd hormonalny; przy jej nadmiarze przysadka i gonady dostają sygnał, że warunki nie są optymalne.
- WHO szacuje, że problem z zajściem w ciążę dotyczy mniej więcej co szóstej osoby dorosłej; czynnik męski odpowiada za około połowę przypadków.
- U kobiet: cykle bezowulacyjne, PCOS napędzany insulinoopornością, gorsze warunki w endometrium. Umiarkowana, utrzymana redukcja często przywraca owulacje.
- U mężczyzn: mniej testosteronu, więcej estrogenów, gorsze parametry nasienia; efekt zmian widać po około trzech miesiącach, bo tyle powstają plemniki.
- Do lekarza po roku starań (po 35. roku życia po pół roku), zawsze oboje; ciąża nie jest czasem na deficyt - okno na zmianę jest wcześniej.
Autor: Zespół medyczny VOYNadzór merytoryczny: lek. Natalia Kopcińska, Dyrektor Medyczny VOY Zdrowie
Opublikowano Zaktualizowano Jak tworzymy treściBadania VOY
Dlaczego masa ciała w ogóle wpływa na płodność
Tkanka tłuszczowa nie jest biernym magazynem energii. Produkuje hormony i substancje zapalne oraz przetwarza hormony płciowe. Gdy jest jej dużo, zmienia się sygnał docierający do przysadki i gonad - organizm dostaje spójny komunikat: warunki nie są optymalne.
- WHO szacuje, że problem z zajściem w ciążę dotyczy mniej więcej co szóstej osoby dorosłej w ciągu życia; masa ciała, w odróżnieniu od wieku i genetyki, jest czynnikiem odwracalnym.
- Nadwaga nie oznacza niepłodności, a szczupła sylwetka jej nie gwarantuje - mówimy o prawdopodobieństwie i czasie potrzebnym na poczęcie.
- Jeśli starania trwają dłużej niż rok, a po 35. roku życia dłużej niż pół roku, oceną zajmuje się lekarz i obejmuje ona oboje partnerów.
Co dzieje się u kobiet
U kobiet nadmierna masa ciała uderza przede wszystkim w owulację.
- Owulacja i regularność cykli. Nadmiar tkanki tłuszczowej podnosi insulinę i przesuwa równowagę między estrogenami a androgenami. Efektem są cykle bezowulacyjne albo wydłużone i nieregularne - mniej owulacji w roku to mniej okazji na poczęcie. U wielu kobiet wystarczy umiarkowana i utrzymana redukcja, żeby owulacje wróciły.
- Insulinooporność i PCOS. Zespół policystycznych jajników to najczęstsza pojedyncza przyczyna zaburzeń owulacji, a jego motorem jest zwykle insulinooporność. Objawy i diagnostykę opisuje NHS; co realnie pomaga, w tekście PCOS a masa ciała. Praca nad masą ciała jest tu pierwszą linią postępowania; rozpoznanie stawia ginekolog lub endokrynolog.
- Endometrium i wczesna ciąża. Zmieniony profil hormonalny wpływa na błonę śluzową macicy, w której zagnieżdża się zarodek - stąd dłuższy czas do poczęcia i wyższe ryzyko wczesnej utraty ciąży.
Dlatego wytyczne mówią o masie ciała przed ciążą. Ciąża nie jest czasem na redukcję - jest czasem na stabilne, zbilansowane jedzenie i opiekę. Okno na zmianę jest wcześniej.
Co dzieje się u mężczyzn
Rozmowa o płodności zbyt często zatrzymuje się na kobiecie. Czynnik męski odpowiada za mniej więcej połowę przypadków trudności z poczęciem, co podkreśla NHS w opisie niepłodności. Bez badania obu partnerów diagnostyka jest niepełna.
- Hormony. Enzym w tkance tłuszczowej przekształca testosteron w estrogeny; mózg dostaje sygnał, żeby zmniejszyć pobudzanie jąder. Mniej testosteronu to mniej mięśni i energii, a to sprzyja dalszemu przyrostowi tkanki tłuszczowej. Spadek libido, gorszy sen, mniejsza siła na treningu - ocena należy do lekarza. Nie sięgaj po preparaty „na testosteron” z internetu.
- Jakość nasienia i temperatura. Przy wyższej masie ciała częściej opisuje się mniej plemników, słabszą ruchliwość i więcej form nieprawidłowych, do tego stan zapalny i stres oksydacyjny. Jądra pracują najlepiej w temperaturze niższej niż reszta ciała - otyłość brzuszna, długie siedzenie, gorące kąpiele i ciasna bielizna ten warunek psują. To da się poprawić od zaraz.
- Kwartał, nie tydzień. Plemniki oceniane dziś powstawały przez ostatnie kilka miesięcy. Na uczciwą ocenę zmian trzeba poczekać kwartał - i cokolwiek robisz teraz, pracuje na wynik za trzy miesiące.
| U kobiet | U mężczyzn | |
|---|---|---|
| Główny mechanizm | zaburzenia owulacji przez wysoką insulinę i przesunięcie estrogeny-androgeny | testosteron przekształcany w estrogeny w tkance tłuszczowej, słabsze pobudzanie jąder |
| Co widać | cykle nieregularne, wydłużone lub bezowulacyjne; dłuższy czas do poczęcia | gorsze parametry nasienia, spadek libido, gorszy sen, mniejsza siła |
| Częsty współczynnik | PCOS i insulinooporność | otyłość brzuszna i wyższa temperatura w okolicy jąder |
| Kiedy widać efekt zmiany | powrót owulacji często pierwszym widocznym efektem umiarkowanej redukcji | po około 3 miesiącach - tyle powstają plemniki |
| Kto ocenia | ginekolog lub endokrynolog | lekarz; badanie nasienia obok badań partnerki |
Chcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Co mówią wytyczne o masie ciała przed staraniem
- Wytyczne NICE dotyczące trudności z poczęciem zalecają, aby kobietom z BMI 30 i więcej przekazać, że zajście w ciążę zajmie im prawdopodobnie więcej czasu, i zaproponować redukcję jeszcze przed staraniem. Analogiczną rozmowę wytyczne przewidują dla mężczyzn z BMI w tym samym zakresie.
- Progi BMI dla nadwagi i otyłości podaje WHO; swoje BMI policzysz w kalkulatorze BMI.
- Zbyt niska masa ciała również zaburza owulację, dlatego wytyczne odnoszą się także do BMI poniżej normy. Celem jest zakres, w którym organizm ma warunki do pracy, nie „jak najmniej”.
- BMI jest wskaźnikiem przesiewowym: nie odróżnia mięśni od tkanki tłuszczowej. Lekarz patrzy szerzej - obwód talii, ciśnienie, glukoza, cykl. Badania są zalecane, ich zakres ustala specjalista.
Co robić, jeśli planujecie dziecko
- Zacznijcie oboje i wcześniej. Co najmniej trzy miesiące przed staraniem, spokojniej pół roku. Nie dieta szokowa, tylko umiarkowana, utrzymana zmiana, którą da się prowadzić dalej w ciąży, już bez deficytu.
- Umiarkowane tempo zamiast głodówki. Agresywne cięcie energii pogarsza owulację. Redukcja, która działa na płodność, jest łagodna i nudna: białko w każdym posiłku, warzywa, mniej kalorii wypijanych.
- Ruch, sen i alkohol. Ruch poprawia wrażliwość na insulinę u obojga, sen porządkuje gospodarkę hormonalną, mniej alkoholu to lepsze parametry nasienia. Jedna rzecz na pierwszy tydzień: sen.
- Kwas foliowy. Suplementacja przed poczęciem i we wczesnej ciąży jest standardowym zaleceniem dla kobiet planujących ciążę - zapytaj lekarza, bo ustala on też sposób przyjmowania. Innych preparatów nie dobieraj samodzielnie.
- Rozmawiajcie jak zespół. Zmiana nawyków jednej osoby w domu, w którym nic innego się nie zmienia, jest zwykle skazana na porażkę. Jak to zrobić bez pretensji, opisaliśmy w tekście o wsparciu bliskich.
Chcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Kiedy iść do lekarza i czego nie robić samemu
Umów wizytę, gdy:
- starania trwają rok, a przy wieku powyżej 35 lat pół roku,
- cykle są nieregularne, bardzo długie albo ich brak,
- wcześniej rozpoznano PCOS, insulinooporność, chorobę tarczycy lub cukrzycę,
- u mężczyzny występują zaburzenia wzwodu, ból lub obrzęk jąder albo przebyta operacja w tej okolicy.
Czego nie robić: nie diagnozować się na podstawie forum, nie zamawiać preparatów „na płodność” bez konsultacji i nie zmieniać leczenia chorób przewlekłych na własną rękę. Część decyzji trzeba podjąć zanim dojdzie do poczęcia, i podejmuje je lekarz.
Jeśli chcesz zrobić to pod opieką, zobacz jak działa program VOY - lekarz i dietetyk kliniczny prowadzą zmianę razem. O planach dotyczących ciąży powiedz zespołowi na starcie, bo zmieniają priorytety i sensowne tempo.
Najczęściej zadawane pytania
Czy otyłość utrudnia zajście w ciążę?
Tak, statystycznie wydłuża czas potrzebny na poczęcie, głównie przez zaburzenia owulacji. Nie oznacza to niepłodności - wiele kobiet z otyłością zachodzi w ciążę bez wsparcia medycznego. Wytyczne NICE zalecają rozmowę o masie ciała i redukcję jeszcze przed rozpoczęciem starań.
Ile trzeba schudnąć, żeby poprawić płodność?
Nie ma jednej liczby dla wszystkich i nie trzeba osiągać wymarzonej sylwetki. U wielu kobiet już umiarkowana, utrzymana redukcja poprawia regularność cykli i częstość owulacji. Znaczenie ma trwałość zmiany, nie tempo - bardzo głęboki deficyt działa na owulację odwrotnie.
Czy nadwaga u mężczyzny wpływa na płodność?
Tak. Częściej opisuje się wtedy niższy testosteron i gorsze parametry nasienia: mniej plemników, słabszą ruchliwość i więcej form nieprawidłowych. Dokłada się wyższa temperatura w okolicy jąder przy otyłości brzusznej. Efektów zmiany stylu życia szuka się po około trzech miesiącach.
Czy można redukować masę ciała w trakcie ciąży?
Ciąża nie jest czasem na deficyt energetyczny i celową redukcję masy ciała. O zaleceniach dotyczących jedzenia, ruchu i przyrostu masy ciała decyduje lekarz prowadzący. Dlatego wytyczne kładą nacisk na okres przed poczęciem.
Od czego zacząć przygotowania do ciąży przy nadwadze?
Od wizyty u lekarza i od punktu startu: masa ciała, obwód talii, ciśnienie, zalecane badania i przegląd cyklu. Równolegle wprowadźcie oboje regularne posiłki z białkiem, codzienny ruch i stałą porę snu. Kwas foliowy omów podczas wizyty.
Nadzór merytoryczny
lek. Natalia Kopcińska
Dyrektor Medyczny - VOY Zdrowie
Lekarz z aktywnym prawem wykonywania zawodu. Jako dyrektor medyczny kieruje placówką podstawowej opieki zdrowotnej, a w czasie pandemii COVID-19 koordynowała punkty wymazowe i centrum szczepień. Dziś w całości skupiona na medycznym leczeniu otyłości.
Profil: lek. Natalia KopcińskaChcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Ważne: Informacje w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji lekarskiej. O doborze leczenia zawsze decyduje lekarz.
