Otyłość a stawy - choroba zwyrodnieniowa kolan i bioder oraz to, co daje redukcja masy ciała
Każdy kilogram mniej zdejmuje z kolana około czterech kilogramów obciążenia przy każdym kroku - tak wynika z pomiarów u osób z chorobą zwyrodnieniową kolan. Nadmiar tkanki tłuszczowej działa na stawy dwiema drogami: mechaniczną i zapalną, dlatego zwyrodnienie dotyka też stawów rąk. Poniżej liczby z badań nad redukcją masy ciała oraz to, kiedy ból wymaga ortopedy.
W skrócie
- Każdy utracony kilogram masy ciała zdejmuje z kolana około 4 kg obciążenia przy każdym kroku, jak wykazały pomiary chodu.
- W badaniu IDEA po 18 miesiącach dieta z ruchem dała 10,6 kg ubytku masy ciała, mniejszy ból i lepszą sprawność niż sam ruch.
- Redukcja o 20% masy ciała dała 25% mniej bólu i lepszą sprawność niż redukcja o 10% w analizie tego samego badania.
- Spadek BMI o co najmniej 2 punkty w ciągu 10 lat obniżył u kobiet ryzyko objawowej choroby zwyrodnieniowej kolan o ponad połowę.
- Wytyczne OARSI 2019 stawiają edukację i ustrukturyzowany ruch w rdzeniu leczenia, a przy kolanach dokładają dietetyczną redukcję masy ciała.
Autor: Zespół medyczny VOYNadzór merytoryczny: lek. Natalia Kopcińska, Dyrektor Medyczny VOY Zdrowie
Opublikowano Jak tworzymy treściBadania VOY
Ile obciążenia znika z kolana przy każdym kilogramie
W badaniu chodu u osób z nadwagą i otyłością oraz chorobą zwyrodnieniową kolan zmierzono, jak ubytek masy ciała przekłada się na siły działające na staw. Wniosek: każdy utracony kilogram zdejmuje z kolana około 4 kg obciążenia w trakcie kroku, czyli około 40 N mniejszej siły ściskającej na każde 9,8 N masy ciała (Messier, Arthritis Rheum 2005).
- 5 kg mniej to około 20 kg mniejszego nacisku na kolano przy każdym kroku.
- Przy 5 000 kroków dziennie ta różnica powtarza się kilka tysięcy razy w ciągu dnia.
- Biodra i kręgosłup pracują w tym samym układzie, choć przelicznik zmierzono dla kolan.
To przelicznik z jednego badania chodu, a nie obietnica ustąpienia bólu. Pokazuje jednak, dlaczego kilka kilogramów bywa odczuwalne na schodach.
To nie tylko mechanika
Gdyby chodziło wyłącznie o nacisk, zwyrodnienie nie dotyczyłoby stawów, które nie dźwigają ciężaru ciała. Tymczasem częściej chorują także stawy rąk. Tkanka tłuszczowa jest aktywna metabolicznie: podtrzymuje przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu i wydziela adipokiny, a zaburzenia lipidowe dokładają się do uszkodzenia struktur stawu (Thijssen, Rheumatology 2015).
Praktyczny wniosek jest taki, że na staw działają dwie drogi naraz. Redukcja masy ciała zmniejsza obciążenie i jednocześnie obniża wykładniki zapalne, co widać w badaniach interwencyjnych.
Co dała redukcja masy ciała w badaniu IDEA
IDEA to 18-miesięczne badanie z losowym przydziałem, 454 osoby po 55. roku życia z BMI 27-41 i chorobą zwyrodnieniową kolan, trzy grupy: dieta z ruchem, sama dieta, sam ruch (Messier, JAMA 2013).
| Po 18 miesiącach | Dieta z ruchem | Sama dieta | Sam ruch |
|---|---|---|---|
| Ubytek masy ciała | 10,6 kg (11,4%) | 8,9 kg (9,5%) | 1,8 kg (2,0%) |
| Ból w skali WOMAC | 3,6 | 4,8 | 4,7 |
| Sprawność w skali WOMAC | 14,1 | 18,4 | 18,4 |
| Interleukina 6 | 2,7 pg/ml | 2,7 pg/ml | 3,1 pg/ml |
Chcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Czy większa redukcja daje więcej
W analizie uczestników IDEA podzielono według tego, ile masy ciała stracili, i porównano wyniki.
- Grupa z redukcją co najmniej 20% miała 25% mniej bólu i lepszą sprawność niż grupa z redukcją co najmniej 10% (Messier, Arthritis Care Res 2018).
- Zależność od wielkości redukcji dotyczyła też dystansu w teście 6-minutowego marszu, siły ściskającej w kolanie i interleukiny 6.
- Autorzy podsumowali, że redukcja rzędu 10-20% daje wyraźne korzyści kliniczne, a każdy kolejny procent dokłada swoje.
Po stronie profilaktyki: w obserwacji z Framingham spadek BMI o co najmniej 2 punkty, czyli około 5,1 kg, w ciągu dekady obniżał u kobiet ryzyko objawowej choroby zwyrodnieniowej kolan o ponad połowę (Felson, Ann Intern Med 1992).
Jaki ruch jest bezpieczny, gdy stawy bolą
Wytyczne OARSI z 2019 roku umieszczają w rdzeniu postępowania edukację pacjenta i ustrukturyzowany program ćwiczeń na lądzie dla wszystkich, a przy chorobie zwyrodnieniowej kolan dokładają dietetyczną redukcję masy ciała (Bannuru, Osteoarthritis Cartilage 2019).
- Co konkretnie robić przy bolących kolanach i plecach, opisujemy osobno: ruch przy bólu kolan i pleców.
- Mięśnie wokół stawu przejmują część pracy: trening siłowy przy nadwadze.
- Gdy trening odpada, zostaje codzienny ruch o niskiej intensywności: NEAT.
Tempo redukcji też ma znaczenie, bo bardzo szybki ubytek masy ciała kosztuje mięśnie, a te są stawom potrzebne: bezpieczne tempo.
Chcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Kiedy do ortopedy, a kiedy pod opiekę lekarza
Do ortopedy albo reumatologa idź bez czekania, gdy pojawia się coś z tej listy.
- Staw jest gorący, zaczerwieniony i obrzęknięty albo towarzyszy temu gorączka.
- Kolano blokuje się, ucieka lub przestaje utrzymywać ciężar ciała.
- Ból budzi w nocy, nie ustępuje w spoczynku albo pojawił się po urazie.
- Sprawność spada z tygodnia na tydzień mimo odciążenia stawu.
Jeśli staw boli od lat, a masa ciała rośnie, sensowniej jest zająć się przyczyną obciążenia. Zacznij od kalkulatora BMI, a przy BMI od 30 rozważ leczenie prowadzone przez lekarza razem z dietetykiem. W programie VOY lekarz widzi się z pacjentem co miesiąc, dietetyk pracuje nad nawykami między wizytami, a aplikacja śledzi masę ciała, obwody i samopoczucie (kwalifikacja).
Najczęściej zadawane pytania
Ile trzeba schudnąć, żeby kolana przestały boleć?
Nie ma progu, po którym ból znika u każdego. Pomiary chodu pokazują, że każdy kilogram mniej to około 4 kg mniejszego obciążenia kolana przy kroku, a w badaniu IDEA poprawę bólu i sprawności widać było przy redukcji rzędu 10% masy ciała. Redukcja co najmniej 20% dała jeszcze o 25% mniej bólu.
Czy otyłość powoduje zwyrodnienie tylko w kolanach i biodrach?
Nie. Choroba zwyrodnieniowa częściej dotyczy również stawów rąk, które nie dźwigają ciężaru ciała. Tłumaczy to udział mechanizmów zapalnych i zaburzeń lipidowych związanych z tkanką tłuszczową, a nie samo obciążenie mechaniczne. Kolana i biodra dostają obie te drogi naraz, dlatego bolą najczęściej.
Co działa lepiej przy bolących kolanach: dieta czy ćwiczenia?
W badaniu IDEA po 18 miesiącach najlepsze wyniki dała dieta połączona z ruchem: 10,6 kg ubytku masy ciała, mniejszy ból i lepsza sprawność niż w grupach z samą dietą lub samym ruchem. Wytyczne OARSI z 2019 roku również łączą ustrukturyzowany ruch z redukcją masy ciała przy chorobie zwyrodnieniowej kolan.
Czy przy bólu stawów można ćwiczyć?
Tak, i według wytycznych OARSI ruch jest jednym z podstawowych elementów postępowania. Rodzaj i intensywność dobiera się do stanu stawu, zwykle zaczynając od ćwiczeń w odciążeniu i wzmacniania mięśni wokół kolana. Przy objawach alarmowych, takich jak gorący i obrzęknięty staw czy blokowanie kolana, najpierw idzie się do ortopedy.
Nadzór merytoryczny
lek. Natalia Kopcińska
Dyrektor Medyczny - VOY Zdrowie
Lekarz z aktywnym prawem wykonywania zawodu. Jako dyrektor medyczny kieruje placówką podstawowej opieki zdrowotnej, a w czasie pandemii COVID-19 koordynowała punkty wymazowe i centrum szczepień. Dziś w całości skupiona na medycznym leczeniu otyłości.
Profil: lek. Natalia KopcińskaChcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Ważne: Informacje w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji lekarskiej. O doborze leczenia zawsze decyduje lekarz.
