Zespół metaboliczny - kryteria rozpoznania, objawy, badania i co daje redukcja masy ciała
Zespół metaboliczny rozpoznaje się, gdy u jednej osoby spotyka się kilka zaburzeń naraz: nadmiar tłuszczu w okolicy brzucha, podwyższone ciśnienie, podwyższona glukoza i nieprawidłowe lipidy. W Polsce używa się dwóch definicji: harmonizowanej z 2009 roku, w której wystarczą 3 z 5 kryteriów, i polskiego stanowiska z 2022 roku, gdzie otyłość jest warunkiem koniecznym, a do niej muszą dojść 2 z 3 pozostałych.
W skrócie
- Definicja harmonizowana z 2009 roku wymaga 3 z 5 kryteriów: obwód talii, trójglicerydy, cholesterol HDL, ciśnienie tętnicze i glukoza na czczo.
- Polskie stanowisko z 2022 roku wymaga otyłości oraz 2 z 3: ciśnienia, zaburzeń glukozy i cholesterolu nie-HDL od 130 mg/dl.
- Zespół metaboliczny ponad dwukrotnie zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych (ryzyko względne 2,35) w metaanalizie 87 badań i 951 083 osób.
- Redukcja 5-10% masy ciała poprawiała w badaniu Look AHEAD glikemię, ciśnienie, trójglicerydy i cholesterol HDL u osób z cukrzycą typu 2.
- W badaniu WOBASZ II zespół metaboliczny stwierdzono u 33% kobiet i 39% mężczyzn w Polsce.
Autor: Zespół medyczny VOYNadzór merytoryczny: lek. Natalia Kopcińska, Dyrektor Medyczny VOY Zdrowie
Opublikowano Jak tworzymy treściBadania VOY
Co właściwie znaczy zespół metaboliczny
To nie osobna choroba, tylko sytuacja, w której kilka czynników ryzyka spotyka się u jednej osoby i wzmacnia nawzajem. Nie boli, więc wychodzi zwykle przy okazji badań krwi albo pomiaru ciśnienia.
- Pierwszy sygnał to zwykle rosnący obwód talii przy wadze, która prawie nie drgnęła.
- Co zgłaszają pacjenci: senność po posiłkach, spadki energii, wzmożone pragnienie, bóle głowy.
- Rozpoznanie stawia się jednak z liczb: talia, ciśnienie, glukoza, lipidy.
Podstawy są w haśle zespół metaboliczny. Tutaj idziemy dalej: czym różnią się dwie definicje używane dziś w Polsce.
Dwie definicje obok siebie
Definicja harmonizowana z 2009 roku traktuje pięć kryteriów równorzędnie: wystarczą dowolne trzy, a próg obwodu talii zależy od populacji (Alberti i wsp., Circulation 2009).
Polskie stanowisko z 2022 roku stawia w środku otyłość: bez niej nie ma rozpoznania, a do niej muszą dojść dwa z trzech pozostałych kryteriów (Dobrowolski i wsp., Archives of Medical Science 2022).
| Harmonizowana 2009 (3 z 5) | Polska 2022 (otyłość + 2 z 3) | |
|---|---|---|
| Otyłość i obwód talii | próg zależny od populacji; dla Europejczyków od 80 cm u kobiet i od 94 cm u mężczyzn | warunek konieczny: otyłość, którą potwierdza BMI od 30; otyłość brzuszną u Europejczyków rozpoznaje się od 80 i 94 cm |
| Ciśnienie | od 130/85 mm Hg albo leczenie z tego powodu | podwyższone ciśnienie albo leczenie nadciśnienia; stanowisko podaje progi leczenia: od 140/90 mm Hg w gabinecie, od 135/85 mm Hg w pomiarach domowych |
| Glukoza | na czczo od 100 mg/dl | stan przedcukrzycowy lub cukrzyca typu 2; progi ocenia lekarz |
| Trójglicerydy | od 150 mg/dl | nie są osobnym kryterium |
| Cholesterol HDL | poniżej 40 mg/dl u mężczyzn i 50 mg/dl u kobiet | zastąpiony cholesterolem nie-HDL |
| Cholesterol nie-HDL | nie występuje | od 130 mg/dl albo leczenie z tego powodu |
| Ile kryteriów | 3 z 5, równorzędne | otyłość plus 2 z 3 pozostałych |
Dlaczego to rozpoznanie ma znaczenie
W metaanalizie 87 badań i 951 083 osób zespół metaboliczny wiązał się z ponad dwukrotnie wyższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych (Mottillo i wsp., JACC 2010).
- Choroby sercowo-naczyniowe: ryzyko względne 2,35 (95% CI 2,02-2,73).
- Zgon z jakiejkolwiek przyczyny: 1,58.
- Udar mózgu: 2,27. Zawał serca: 1,99.
- Ryzyko było podwyższone także u osób bez cukrzycy.
W Polsce w badaniu WOBASZ II zespół metaboliczny stwierdzono u 33% kobiet i 39% mężczyzn; dane przytacza stanowisko z 2022 roku.
Chcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Co zmierzysz sam, a co zleci lekarz
- W domu: obwód talii miarką, na wydechu, w połowie odległości między dolnym żebrem a talerzem biodrowym; wynik porównasz w kalkulatorze WHR.
- W domu: ciśnienie mierzone rano i wieczorem przez kilka dni, a nie raz w gabinecie.
- U lekarza: glukoza na czczo lub hemoglobina glikowana, lipidogram z cholesterolem nie-HDL, wywiad rodzinny.
W programie prowadzonym przez lekarza badania krwi są zalecane, nie obowiązkowe; co i kiedy zlecić, decyduje lekarz (przebieg programu).
Co daje redukcja masy ciała
Redukcja masy ciała działa na wszystkie składowe naraz i to jest najmocniejszy powód, żeby zacząć właśnie od niej.
W badaniu Look AHEAD u osób z cukrzycą typu 2 spadek masy ciała o 5 do 10% w ciągu roku wiązał się z większą szansą na poprawę czterech parametrów naraz (Wing i wsp., Diabetes Care 2011).
- Hemoglobina glikowana niższa o co najmniej 0,5 punktu procentowego: szansa 3,5 razy większa niż bez redukcji.
- Cholesterol HDL wyższy o 5 mg/dl: szansa 1,7 razy większa.
- Trójglicerydy niższe o 40 mg/dl: 2,2 razy większa.
- Niższe ciśnienie skurczowe i rozkurczowe: około 1,5 razy większa.
Większe spadki dawały większe korzyści, ale to od 5-10% zmiany stają się widoczne. Jak rozłożyć je w czasie: bezpieczne tempo chudnięcia.
Chcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Tłuszcz trzewny i insulinooporność
Pod większością składowych leży ten sam mechanizm: tłuszcz wokół narządów jamy brzusznej i towarzysząca mu insulinooporność.
- Skąd się bierze: tkanka trzewna i otyłość brzuszna.
- Glukoza powyżej normy to jeszcze nie cukrzyca: stan przedcukrzycowy.
- Ciśnienie, lipidy i wrażliwość na insulinę schodzą razem z masą ciała: nadciśnienie, cholesterol, insulinooporność.
Kiedy to sprawa dla lekarza
- Obwód talii od 80 cm u kobiet lub od 94 cm u mężczyzn, nawet przy dobrej wadze.
- Ciśnienie w domowych pomiarach regularnie od 135/85 mm Hg - to próg, od którego stanowisko z 2022 roku zaleca leczenie.
- Glukoza na czczo powyżej normy laboratorium albo hemoglobina glikowana w zakresie stanu przedcukrzycowego.
- Cholesterol nie-HDL od 130 mg/dl.
Zespół metaboliczny prowadzi się jak chorobę przewlekłą: pomiary, zmiana sposobu jedzenia, ruch i kontrola co kilka tygodni. Jeśli samodzielne próby rozsypują się po miesiącu, następnym krokiem jest program pod opieką lekarza.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego?
Zależy od definicji. Harmonizowana z 2009 roku wymaga 3 z 5 kryteriów: obwód talii (u Europejczyków od 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn), trójglicerydy od 150 mg/dl, cholesterol HDL poniżej 40 mg/dl u mężczyzn i 50 mg/dl u kobiet, ciśnienie od 130/85 mm Hg oraz glukoza na czczo od 100 mg/dl. Polskie stanowisko z 2022 roku wymaga otyłości i dwóch z trzech: podwyższonego ciśnienia, zaburzeń gospodarki węglowodanowej i cholesterolu nie-HDL od 130 mg/dl.
Czy zespół metaboliczny daje objawy?
Zwykle nie daje charakterystycznych objawów i przez lata rozwija się po cichu. Pacjenci opisują raczej senność po posiłkach, spadki energii czy wzmożone pragnienie, ale to sygnały niespecyficzne. Pewność daje dopiero pomiar talii, ciśnienia i badania krwi.
Jaka dieta przy zespole metabolicznym?
Nie ma jednej diety na zespół metaboliczny. Liczy się umiarkowany deficyt energetyczny, dużo warzyw i błonnika, odpowiednia ilość białka oraz ograniczenie cukrów prostych i alkoholu. Konkretne ilości ustala dietetyk pod Twoją masę ciała, aktywność i wyniki badań.
Czy zespół metaboliczny można cofnąć?
Tak, poszczególne składowe potrafią wrócić do normy. W badaniu Look AHEAD redukcja masy ciała o 5 do 10% w ciągu roku wyraźnie zwiększała szansę na jednoczesną poprawę glikemii, ciśnienia, trójglicerydów i cholesterolu HDL. Warunkiem jest utrzymanie zmiany w czasie.
Nadzór merytoryczny
lek. Natalia Kopcińska
Dyrektor Medyczny - VOY Zdrowie
Lekarz z aktywnym prawem wykonywania zawodu. Jako dyrektor medyczny kieruje placówką podstawowej opieki zdrowotnej, a w czasie pandemii COVID-19 koordynowała punkty wymazowe i centrum szczepień. Dziś w całości skupiona na medycznym leczeniu otyłości.
Profil: lek. Natalia KopcińskaChcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Ważne: Informacje w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji lekarskiej. O doborze leczenia zawsze decyduje lekarz.
