Zastrzyki na odchudzanie - jak działają, dla kogo są i czego nie obiecują
Za tym potocznym hasłem kryje się grupa substancji stosowanych w leczeniu otyłości wyłącznie pod opieką lekarza - nie kosmetyk, nie suplement i nie zabieg z gabinetu urody. Działają na apetyt i sytość, nie "spalają tłuszczu"; w badaniach klinicznych średnia zmiana masy ciała wynosiła od około 8% do około 21%, zależnie od substancji i długości leczenia. Poniżej: mechanizm, efekty, kwalifikacja, przeciwwskazania, działania niepożądane i dlaczego zakup poza apteką bywa groźny.
W skrócie
- Działają na apetyt i sytość, nie na "spalanie tłuszczu": naśladują hormon jelitowy, wyciszają myśli o jedzeniu, sytość pojawia się wcześniej - deficyt energetyczny powstaje bez codziennej walki z głodem.
- Średnie z badań: STEP 1 (68 tygodni) -14,9% masy ciała wobec -2,4% na placebo; SURMOUNT-1 (72 tygodnie) od -15,0% do -20,9% wobec -3,1%; SCALE (56 tygodni) -8,4 kg wobec -2,8 kg. Rozrzut indywidualny jest bardzo duży.
- Kwalifikacja: BMI od 30 albo od 27 z co najmniej jednym powikłaniem (nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, bezdech senny, stan przedcukrzycowy); przeciwwskazane w ciąży i przy karmieniu piersią.
- Najczęstsze działania niepożądane są żołądkowo-jelitowe; w STEP 1 z ich powodu leczenie przerwało 4,5% osób wobec 0,8% na placebo.
- Nie istnieje legalna droga zakupu bez lekarza - WHO i GIF ostrzegają przed sfałszowanymi preparatami, w których wykrywano brak substancji czynnej lub insulinę.
Autor: Zespół medyczny VOYNadzór merytoryczny: lek. Natalia Kopcińska, Dyrektor Medyczny VOY Zdrowie
Opublikowano Zaktualizowano Jak tworzymy treściBadania VOY
Co ludzie mają na myśli, mówiąc "zastrzyki na odchudzanie"
"Zastrzyki na odchudzanie" to potoczna nazwa. W praktyce chodzi najczęściej o leki z grupy agonistów receptora GLP-1: semaglutyd, liraglutyd czy tirzepatyd (ten ostatni działa jednocześnie na receptory GLP-1 i GIP). Podaje się je podskórnie, we wstrzykiwaczu przypominającym pen insulinowy, raz w tygodniu albo raz na dobę, zależnie od substancji.
- Wyłącznie na receptę, zarejestrowane do leczenia otyłości oraz nadwagi z powikłaniami. Nie są preparatem upiększającym, suplementem ani usługą kosmetyczną.
- Element leczenia choroby przewlekłej, o którym decyduje lekarz po wywiadzie, przejrzeniu chorób towarzyszących i sprawdzeniu, co jeszcze przyjmujesz.
- Nie każdy lek na otyłość jest zastrzykiem: są też preparaty doustne, np. orlistat albo naltrekson z bupropionem. Różnią się mechanizmem, siłą i działaniami niepożądanymi - wybór zależy od pacjenta, nie od tego, co jest głośne w mediach (Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości).
Jak działają - to nie są spalacze tłuszczu
GLP-1 to hormon wytwarzany w jelicie po posiłku: sygnalizuje trzustce, żeby wydzieliła insulinę, spowalnia opróżnianie żołądka i działa na ośrodki apetytu i sytości w podwzgórzu. Leki z tej grupy naśladują go, ale utrzymują się w organizmie znacznie dłużej niż hormon naturalny, który rozkłada się w kilka minut - stąd podawanie raz na tydzień przy części substancji.
Efekt opisywany najczęściej: wyciszenie myśli o jedzeniu. Porcje robią się mniejsze, bo sytość pojawia się wcześniej i trwa dłużej; cichnie "szum żywieniowy", czyli ciągłe wracanie myślami do przekąsek. Organizm sam przyjmuje mniej energii, więc deficyt powstaje bez codziennej walki z głodem.
Te leki nie spalają tłuszczu i nie rozpędzają metabolizmu. Działają na apetyt i ilość pokarmu. To, co jesz w mniejszych porcjach, ile masz białka i ile się ruszasz, nadal zależy od Ciebie - i decyduje, ile z utraconych kilogramów to tłuszcz, a ile mięśnie.
Jakich efektów realnie oczekiwać
Trzy badania rejestracyjne, wszystkie z leczeniem połączonym z interwencją dotyczącą stylu życia: STEP 1 dla semaglutydu (1961 dorosłych, 68 tygodni), SURMOUNT-1 dla tirzepatydu (2539 dorosłych, 72 tygodnie) i program SCALE dla liraglutydu (3731 uczestników, 56 tygodni).
| Grupa leczona | Placebo | |
|---|---|---|
| STEP 1: średnia zmiana masy ciała (68 tyg.) | -14,9% | -2,4% |
| STEP 1: utrata co najmniej 10% / 15% masy ciała | 69,1% / 50,5% uczestników | 12,0% / 4,9% |
| SURMOUNT-1: średnia zmiana masy ciała (72 tyg., 5 / 10 / 15 mg) | -15,0% / -19,5% / -20,9% | -3,1% |
| SCALE: średnia utrata masy ciała (56 tyg.) | 8,4 kg | 2,8 kg |
| SCALE: utrata co najmniej 5% masy ciała | 63,2% uczestników | 27,1% |
Dwa wnioski z tych liczb
- To nie jest jedna rzecz o jednym efekcie. Substancje różnią się siłą działania, schematem podawania i tolerancją, a w obrębie jednej substancji różnicę robi dawka. Dlatego wyboru leku nie podejmuje się na podstawie tego, o czym mówią znajomi.
- To są średnie. W STEP 1 blisko połowa uczestników nie osiągnęła progu 15%, a część osób nie odpowiada na leczenie w stopniu uzasadniającym kontynuację - sprawdza się to zwykle po kilku miesiącach pełnej dawki. Żaden lekarz nie obieca konkretnej liczby kilogramów; obietnica "minus dwadzieścia" powinna wzbudzić czujność.
Chcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Dla kogo są, a kto nie powinien ich stosować
Od czego zaczyna lekarz
Punkt wyjścia to wskaźnik BMI razem z całym obrazem klinicznym. Do badań rejestracyjnych włączano dorosłych z BMI 30 kg/m2 i wyższym albo 27 kg/m2 i wyższym z co najmniej jednym powikłaniem związanym z masą ciała: nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, bezdech senny, stan przedcukrzycowy, choroba sercowo-naczyniowa. Te same progi porządkują kwalifikację w praktyce; policz swój w kalkulatorze BMI.
Samo BMI to za mało - lekarz patrzy też na obwód talii i rozkład tkanki tłuszczowej, choroby towarzyszące, wcześniejsze próby redukcji i wszystkie przyjmowane leki. Badania laboratoryjne (glukoza, lipidogram, próby wątrobowe, TSH) są zalecane: pokazują wyjściowy stan metaboliczny i dają punkt odniesienia. O ich zakresie decyduje lekarz.
Kiedy leczenia się nie zaczyna
- Ciąża i karmienie piersią - leki nie są dopuszczone w ciąży, a danych o bezpieczeństwie u ludzi jest niewiele (przegląd dowodów). Jeśli planujesz ciążę, powiedz o tym lekarzowi przed rozpoczęciem leczenia. - Nadwrażliwość na substancję czynną. - Rak rdzeniasty tarczycy w wywiadzie osobistym lub rodzinnym oraz zespół MEN2 - lekarze zwykle odstępują od leczenia; w rejestracji amerykańskiej to formalne przeciwwskazanie, w europejskiej nie. - Ostrożność i indywidualna decyzja: przebyte zapalenie trzustki, ciężkie choroby przewodu pokarmowego (np. gastropareza), zaawansowana choroba nerek, ciężka niewydolność wątroby, cukrzyca typu 1, aktywne zaburzenia odżywiania.
To nie są automatyczne dyskwalifikacje, ale każda przesuwa bilans korzyści i ryzyka. Ankieta wypełniona pobieżnie szkodzi przede wszystkim osobie, która ją wypełniła.
Skutki uboczne i jak je łagodzić
Najczęstsze działania niepożądane są żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty, biegunka, zaparcia, uczucie pełności, odbijanie. Pojawiają się na początku leczenia i po każdym zwiększeniu dawki, są łagodne do umiarkowanych i słabną z czasem. W STEP 1 z ich powodu leczenie przerwało 4,5% osób w grupie leczonej wobec 0,8% na placebo.
- Rzadziej, poważniej: zapalenie trzustki, kamica żółciowa (ryzyko rośnie przy szybkiej utracie masy ciała), odwodnienie i pogorszenie czynności nerek przy przedłużających się wymiotach.
- Pilny kontakt z lekarzem, nie przeczekanie: silny, nieustępujący ból brzucha promieniujący do pleców (leczenie się wstrzymuje), zażółcenie skóry, uporczywe wymioty, objawy odwodnienia.
- Co łagodzi: mniejsze porcje, wolniejsze jedzenie, mniej potraw tłustych i smażonych, woda małymi porcjami przez cały dzień, ostrożność z alkoholem.
Najważniejsza zasada: dawkę zwiększa się stopniowo, według charakterystyki produktu leczniczego, w tempie ustalonym przez lekarza. Samodzielne przyspieszanie harmonogramu to najczęstsza przyczyna dolegliwości, których dało się uniknąć (przewodnik po skutkach ubocznych).
"Bez recepty" i "z internetu" - dlaczego to ślepa uliczka
Nie istnieje legalna droga kupienia tych leków bez recepty. Wszystkie są w Polsce wydawane wyłącznie na receptę - nie kupisz ich zgodnie z prawem w sklepie internetowym, na portalu ogłoszeniowym ani w mediach społecznościowych, niezależnie od tego, jak profesjonalnie wygląda strona sprzedawcy.
- WHO wydało ostrzeżenie przed sfałszowanymi lekami stosowanymi w cukrzycy i redukcji masy ciała po wykryciu podrobionych serii, które przedostały się nawet do legalnego łańcucha dystrybucji. W podróbkach stwierdzano brak substancji czynnej albo substancje niedeklarowane, w tym insulinę - podanie podskórne może skończyć się groźnym niedocukrzeniem.
- GIF prowadzi stronę o lekach sfałszowanych: w nielegalnym obrocie są najczęściej preparaty na receptę niespełniające wymagań jakościowych.
- Nawet prawdziwa fiolka z internetu nie ma nikogo, kto dobierze dawkę, sprawdzi przeciwwskazania i zareaguje na objawy.
- "Peptydy do celów badawczych" nie są produktami leczniczymi, nie podlegają kontroli jakości i nie są przeznaczone do podawania ludziom.
Chcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Jak wygląda legalna droga
- Krok 1 - konsultacja i wywiad: choroby przewlekłe, przyjmowane leki, wcześniejsze próby redukcji, plany prokreacyjne.
- Krok 2 - kwalifikacja: czy farmakoterapia jest zasadna i która substancja; tu zwykle pojawiają się zalecane badania.
- Krok 3 - e-recepta w systemie P1, z czterocyfrowym kodem realizowanym w aptece.
- Krok 4 - apteka: farmaceuta wydaje lek, pokazuje obsługę wstrzykiwacza, tłumaczy przechowywanie i zmianę miejsc podania.
- Krok 5 - wizyty kontrolne: lekarz sprawdza tolerancję i efekty, decyduje o dalszym postępowaniu.
Ta droga wygląda tak samo w gabinecie stacjonarnym i w opiece zdalnej - wymaga tego prawo. W programie VOY leczenie prowadzi lekarz z aktywnym PWZ, wizyty odbywają się online (czy leczenie otyłości online jest bezpieczne).
Pierwsze wstrzyknięcie budzi więcej lęku, niż powinno: igła jest bardzo krótka i cienka, podanie podskórne w brzuch, udo lub ramię, dla większości osób mniej odczuwalne niż pobranie krwi. Miejsca podania zmienia się rotacyjnie.
Dlaczego sam zastrzyk bez opieki nie działa długo
Najtwardszy dowód to przedłużenie STEP 1: osobom, które zakończyły leczenie, w ciągu roku wróciły mniej więcej dwie trzecie utraconej masy ciała, a poprawa parametrów metabolicznych cofnęła się w podobnym kierunku. Lek działa tak długo, jak jest przyjmowany - to nie jest kuracja, po której organizm "już wie".
- Białko i mięśnie. Przy mniejszym apetycie łatwo jeść mniej wszystkiego, łącznie z białkiem, a wtedy z tłuszczem ubywa masy mięśniowej. Dlatego pilnuje się podaży białka i wprowadza trening oporowy - mięśnie utrzymują wydatek energetyczny i decydują, jak organizm funkcjonuje po redukcji.
- Nawyki. Kilkanaście miesięcy leczenia to okno, w którym łatwiej zbudować rutynę posiłków, ruchu i snu, bo nie ma codziennej wojny z głodem. Wykorzystane tylko na zrzucenie kilogramów kończy się powrotem do warunków sprzed leczenia i efektem jo-jo.
Leczenie otyłości planuje się długoterminowo; o czasie trwania, modyfikacji i zakończeniu decyduje lekarz razem z pacjentem na podstawie efektów, tolerancji i chorób towarzyszących. "O zastosowaniu leku i dawce decyduje lekarz" - potraktuj to zdanie jako filtr na wszystko, co przeczytasz w internecie.
Najczęściej zadawane pytania
Czym są zastrzyki na odchudzanie?
To potoczna nazwa leków wydawanych na receptę z grupy agonistów receptora GLP-1, takich jak semaglutyd, liraglutyd czy tirzepatyd. Podaje się je podskórnie, we wstrzykiwaczu, raz w tygodniu albo raz na dobę w zależności od substancji. Nie są suplementem diety ani zabiegiem kosmetycznym, tylko farmakoterapią otyłości. O zastosowaniu leku i dawce decyduje lekarz.
Czy można kupić zastrzyki na odchudzanie bez recepty?
Nie. Wszystkie te substancje są w Polsce wydawane wyłącznie na receptę, więc oferty sprzedaży w sklepach internetowych, na portalach ogłoszeniowych czy w mediach społecznościowych są nielegalne. Światowa Organizacja Zdrowia i Główny Inspektorat Farmaceutyczny ostrzegają przed sfałszowanymi preparatami, w których wykrywano brak substancji czynnej lub substancje niedeklarowane, w tym insulinę. Podanie takiego preparatu podskórnie może być groźne dla życia.
Ile można schudnąć na zastrzykach na odchudzanie?
W badaniach klinicznych średnia zmiana masy ciała wynosiła od około 8% do około 21%, zależnie od substancji, dawki i długości leczenia. To są jednak wartości średnie, a różnice indywidualne są bardzo duże i część osób nie odpowiada na leczenie w istotnym stopniu. Nikt nie jest w stanie obiecać Ci konkretnej liczby kilogramów.
Jakie są skutki uboczne zastrzyków na odchudzanie?
Najczęstsze są dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty, biegunka, zaparcia i uczucie pełności, zwykle łagodne i przemijające, nasilone na początku leczenia oraz po zwiększeniu dawki. Rzadziej opisywano zapalenie trzustki i kamicę żółciową, a przy uporczywych wymiotach odwodnienie i pogorszenie czynności nerek. Najskuteczniejszym sposobem ograniczania dolegliwości jest stopniowe zwiększanie dawki w tempie ustalonym przez lekarza.
Kto nie powinien stosować zastrzyków na odchudzanie?
Przeciwwskazaniem są ciąża i karmienie piersią oraz nadwrażliwość na substancję czynną. Przy raku rdzeniastym tarczycy w wywiadzie osobistym lub rodzinnym oraz zespole MEN2 lekarze zwykle odstępują od leczenia. Ostrożności wymagają między innymi przebyte zapalenie trzustki, ciężkie choroby przewodu pokarmowego, zaawansowana choroba nerek i aktywne zaburzenia odżywiania. Decyzję zawsze podejmuje lekarz po zebraniu pełnego wywiadu.
Czy po odstawieniu leku masa ciała wraca?
W przedłużeniu badania STEP 1 uczestnicy odzyskali w ciągu roku od odstawienia mniej więcej dwie trzecie utraconej masy ciała. Ryzyko powrotu do punktu wyjścia jest więc realne, dlatego leczenie otyłości planuje się długoterminowo, a czas terapii wykorzystuje na zbudowanie trwałych nawyków żywieniowych i regularnej aktywności. O długości leczenia i o jego zakończeniu decyduje lekarz razem z pacjentem.
Nadzór merytoryczny
lek. Natalia Kopcińska
Dyrektor Medyczny - VOY Zdrowie
Lekarz z aktywnym prawem wykonywania zawodu. Jako dyrektor medyczny kieruje placówką podstawowej opieki zdrowotnej, a w czasie pandemii COVID-19 koordynowała punkty wymazowe i centrum szczepień. Dziś w całości skupiona na medycznym leczeniu otyłości.
Profil: lek. Natalia KopcińskaChcesz rozpocząć leczenie?
Skonsultuj się z lekarzem online - konsultacja wideo w ciągu 24h. Sprawdź, czy leczenie jest dla Ciebie.
Ważne: Informacje w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Leki GLP-1 są dostępne wyłącznie na receptę. Wybór leku i dawkowanie to zawsze decyzja lekarza.
